Fundacja w polskich realiach to instytucja prawna, której głównym celem jest realizowanie celów społecznie lub gospodarczo użytecznych, zgodnych z podstawowymi interesami kraju. Odgrywa kluczową rolę w życiu społecznym i gospodarczym, funkcjonując na podstawie określonych przepisów prawa oraz zgodnie z jasno określonym statutem [1][2][4][5]. W poniższym artykule przedstawiamy zasady działania fundacji, ich strukturę, mechanizmy finansowania oraz specyfikę fundacji rodzinnej w polskich przepisach.
Definicja i podstawowe założenia fundacji
Fundacja jest osobą prawną typu zakładowego, ustanawianą przez fundatora, który przekazuje majątek na realizację określonych celów społecznych lub gospodarczych [1][5]. Warunkiem utworzenia fundacji jest określenie w statucie celów fundacji oraz przeznaczenie majątku na ich realizację [2][4].
Fundacje działają na podstawie przepisów ustawy o fundacjach i prawa cywilnego. Ich działalność ma charakter niezarobkowy, a głównym zadaniem jest osiąganie celów publicznych, charytatywnych, edukacyjnych czy społecznych [1][2][4][5].
Struktura organizacyjna fundacji
Podstawową strukturę fundacji stanowi zarząd, odpowiedzialny za codzienne funkcjonowanie i zarządzanie fundacją. Nadzór pełni rada fundacji, sprawująca kontrolę nad prawidłową realizacją celów oraz zgodnością działań z prawem i statutem. Statut może przewidywać również radę nadzorczą oraz specjalne komisje kontroli, zwiększające transparentność działalności [2][4].
Kluczowym dokumentem regulującym zasady działania fundacji jest statut, określający m.in. cele, sposób powoływania organów, zakres kompetencji i sposób prowadzenia działalności [2][4].
Proces zakładania fundacji
Aby założyć fundację w polskim systemie prawnym, należy przejść przez precyzyjne etapy. Proces ten obejmuje określenie misji i celów oraz przygotowanie statutu fundacji. Następnie wybiera się organy zarządzające, a całość zostaje zgłoszona do Krajowego Rejestru Sądowego. Dopiero po rejestracji fundacja uzyskuje osobowość prawną i może rozpocząć działalność [4].
Finansowanie działalności fundacji
Finansowanie fundacji w Polsce opiera się przede wszystkim na darowiznach, dotacjach i wsparciu sponsorów, z możliwością prowadzenia własnej działalności gospodarczej w ściśle określonym, ograniczonym zakresie [2][4]. Przepisy zobowiązują fundacje do zachowania pełnej transparentności finansowej i zgodności z aktualnym prawem cywilnym oraz przepisami dotyczącymi działalności charytatywnej [2][4].
Każda fundacja ma obowiązek sporządzać coroczne sprawozdania finansowe i merytoryczne, które muszą być udostępnione publicznie, umożliwiając społeczności i organom kontrolnym wgląd w prowadzoną działalność i gospodarkę finansową [6].
Fundacja rodzinna jako nowa forma organizacji
Od 2023 roku w polskim prawie funkcjonuje także fundacja rodzinna, przeznaczona do zarządzania majątkiem rodzinnym i zapewnienia sukcesji międzypokoleniowej [3]. Umożliwia przeniesienie własności majątku na nową osobowość prawną, minimalizując ryzyko rozdrobnienia majątku oraz pozwalając na wypłaty świadczeń beneficjentom fundacji [3].
Katalog działalności gospodarczej fundacji rodzinnej jest ograniczony, a wszelkie działania wykraczające poza ten zakres wiążą się z sankcjami prawnymi. Fundacja rodzinna nie może prowadzić działalności na szeroką skalę, a głównym celem jest ochrona interesów majątkowych rodziny [3].
Kontrola oraz transparentność fundacji
Jako podmioty trzeciego sektora, fundacje podlegają ścisłej kontroli społecznej i prawnej oraz nie mogą prowadzić działalności dla własnego zysku [7][13]. Transparentność jest zapewniona przez publikowanie szczegółowych sprawozdań merytorycznych i finansowych, co umożliwia nadzór ze strony społeczeństwa oraz organów państwowych [6][7][13].
Fundacje funkcjonują pod ścisłymi regulacjami ustawy o fundacjach oraz przepisami prawa cywilnego i ustawami dotyczącymi działalności charytatywnej [2][5]. Pełna jawność działań działa na rzecz budowy zaufania społecznego i skutecznej realizacji celów publicznych.
Rola trzeciego sektora i konsekwencje prawne
Fundacje są integralną częścią trzeciego sektora, czyli organizacji społecznych, które działają na rzecz społeczeństwa i realizacji potrzeb publicznych [7][13]. Poziom kontroli prawnej i społecznej sprawia, że przypadki działań sprzecznych z interesem publicznym mogą skutkować odpowiedzialnością karną lub cywilną [2][5]. Regulacje te mają na celu ochronę interesu społecznego oraz zachowanie wysokiego standardu prowadzonej działalności.
Podsumowanie
Fundacja to instytucja ukierunkowana na realizację celów społecznych i gospodarczych, zarządzana przez jasno określone organy i poddawana szerokiej kontroli. Przepisy wymagają transparentności finansowej, realizacji celów zawartych w statucie oraz spełniania rygorystycznych standardów prawnych. Wprowadzenie fundacji rodzinnej umożliwia zarządzanie majątkiem rodzinnym z myślą o bezpieczeństwie i sukcesji międzypokoleniowej, jednocześnie zwiększając paletę narzędzi dostępnych w polskim systemie prawnym [1][2][3][4][5][6][7][13].
Źródła:
- https://proste.ngo/tezy/teza-013/
- https://www.cp-caritas.pl/10-rzeczy-ktore-musisz-wiedziec-o-fundacjach-w-polsce.php
- https://martinitax.pl/strefa-wiedzy/zmiany-w-polskiej-fundacji-rodzinnej/
- https://mapa3sektora.org/jak-dziala-fundacja/
- http://ppr.amu.edu.pl/wp-content/uploads/2025/01/PPR_2024_2_35_9.pdf
- https://forumdarczyncow.pl/uploads/media/654cc20e8cf0e-material-informacyjny-fundacje.pdf
- https://proste.ngo/nowa-definicja-organizacji-pozarzadowej/
- https://publicystyka.ngo.pl/prostengo-nowa-definicja-organizacji-pozarzadowej
NaDobraSprawe.pl to portal, który łączy ludzi gotowych nieść pomoc z tymi, którzy jej potrzebują. Piszemy o darczyńcach, wolontariuszach, działaniach społecznych i dobrych inicjatywach, które naprawdę zmieniają świat. Dobroczynność blisko Ciebie – nie jako hasło, lecz codzienna inspiracja.