Przemoc w rodzinie gdzie szukać pomocy i jak sobie radzić

Przemoc w rodzinie jest poważnym problemem społecznym, który dotyka tysięcy osób każdego roku. Już w pierwszych zdaniach należy podkreślić, że każdy może i powinien szukać pomocy, a wsparcie dostępne jest w wielu miejscach. W poniższym artykule opisujemy, czym jest przemoc w rodzinie, jakie są jej rodzaje, skala zjawiska, jakie mechanizmy wpływają na powstanie przemocy oraz gdzie szukać pomocy i jak radzić sobie w sytuacji doświadczania przemocy.

Co to jest przemoc w rodzinie: definicja i rodzaje

Przemoc w rodzinie to świadome, jednorazowe lub powtarzające się działanie albo zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osób najbliższych, zamieszkujących lub gospodarujących wspólnie, które naraża je na niebezpieczeństwo utraty zdrowia, życia, narusza godność lub nietykalność cielesną. Najważniejsza prawna definicja znajduje się w art. 207 §1 Kodeksu karnego, który penalizuje zarówno znęcanie się fizyczne, jak i psychiczne nad osobą najbliższą lub pozostającą w relacji zależności, małoletnimi czy osobami nieporadnymi życiowo[1][6].

Wyróżnia się kilka podstawowych rodzajów przemocy:

• Przemoc psychiczna – najpowszechniejsza, obejmuje kontrolowanie, wyśmiewanie, groźby oraz poniżanie (stanowi blisko 50% przypadków)
• Przemoc fizyczna – bicie, szarpanie, kopanie (ponad 35% przypadków)
• Przemoc ekonomiczna – odbieranie dostępu do środków finansowych, uzależnianie od sprawcy
• Przemoc seksualna – wymuszanie czynności seksualnych lub ich forma bez kontaktu fizycznego
• Inne formy jak zaniedbanie czy przymuszanie do określonych zachowań

[1][3][4][5]

Cykl przemocy to zjawisko powtarzalności zachowań sprawców, w którym dochodzi do eskalacji bólu, kontroli, upokorzeń i podporządkowania członków rodziny sprawcy[5].

Skala i statystyki dotyczące przemocy domowej

W 2020 r. odnotowano łącznie 164 065 przypadków przemocy w rodzinie. Przemoc psychiczna stanowiła 49,58% zgłoszeń (81 344), a fizyczna 35,20% (57 760). Przemocy seksualnej zgłoszono 1163 przypadki, ekonomicznej – 1813[1]. W 2021 r. liczba zatrzymań sprawców wyniosła 18 240, z czego znakomitą większość stanowili mężczyźni (17 494). Zakazy zbliżania wydano w 5405 przypadkach, a 1444 sprawców oskarżono o znęcanie, głównie z art. 207 §1[2].

Ofiarami przemocy są przede wszystkim kobiety – aż 73,46% zgłoszonych przypadków w 2020 r. dotyczyło kobiet. Znaczną grupę stanowią również dzieci: w 2019 r. dzieci były ofiarami w 59,2% zgłoszeń, a w 2021 r. odsetek małoletnich wyniósł 15,91% (w tym 47,07% dziewczynek)[1][2][3][4].

Dane wskazują także na spadek ogólnej liczby nowych spraw rejestrowanych w procedurze „Niebieskiej Karty” od 2014 roku, choć niezmiennie to przemoc psychiczna dominuje w statystykach[5].

Charakterystyka sprawców i ofiar przemocy

Wśród sprawców dominują partnerzy lub byli partnerzy (47,5%), rodzice oraz inne osoby najbliższe. Warto podkreślić, że 40% sprawców przemocy w rodzinie było wcześniej ofiarami przemocy w dzieciństwie, a 65% miało trudne relacje z własnymi rodzicami[3][7].

Ofiarami przemocy domowej są najczęściej kobiety oraz dzieci, jednak przemoc dotyka także mężczyzn (w 2021 r.: 3910 zgłoszonych przypadków, 17,35%)[2]. W 26,3% przypadków stwierdzono udział alkoholu w czasie popełniania przemocy[3].

W kontekście dzieci aż 57% z nich doświadcza przemocy psychicznej lub fizycznej ze strony rówieśników, 41% doznaje jej od dorosłych, a odsetek świadków przemocy domowej wynosi 13-18%. Dzieci narażone są także na przemoc seksualną, zaniedbanie emocjonalne oraz wykorzystywanie ich zależności[4].

Mechanizmy i cykl przemocy domowej

Przemoc w rodzinie ma charakter powtarzalny, określany jako cykl przemocy. Mechanizm ten obejmuje etapy od narastania napięcia, przez fazę eskalacji (akt przemocy), aż do fazy miesiąca miodowego, w której sprawca często okazuje skruchę, a następnie cykl się powtarza[5].

Przemoc często współwystępuje w kilku postaciach. Przeważnie przemoc psychiczna towarzyszy przemocy fizycznej czy ekonomicznej, a społeczne przyzwolenie oraz wzorce wyniesione z domu lub środowiska sprzyjają utrwalaniu schematów przemocowych. Warto zwrócić uwagę na intergeneracyjny charakter zjawiska – osoby doświadczające przemocy w dzieciństwie częściej stają się sprawcami jako dorośli[3][7].

Jak rozpoznać przemoc domową

Rozpoznanie przemocy w rodzinie często jest trudne, ponieważ sprawca stara się ukryć swoje działania, a ofiara może bagatelizować objawy lub obawiać się konsekwencji ujawnienia problemu. Do objawów przemocowych należą m.in. kontrola życia codziennego, ograniczanie kontaktów, upokarzanie, wybuchy złości, groźby, wymuszanie określonych zachowań lub izolowanie od wsparcia społecznego[1][5][7].

W przypadku dzieci istotne są zmiany zachowania, nagłe pogorszenie wyników w nauce, chroniczny lęk, agresja lub wycofanie społeczne. Pamiętaj, że przemoc nie ogranicza się do widocznych obrażeń cielesnych, równie ważne są symptomy psychiczne lub ekonomiczne[4].

Gdzie szukać pomocy i jak sobie radzić z przemocą w rodzinie

Najważniejsze to pamiętać, że nikt nie powinien być sam w obliczu przemocy domowej. W Polsce funkcjonuje wiele instytucji świadczących wsparcie: policja (w sytuacji bezpośredniego zagrożenia), ośrodki pomocy społecznej, specjalistyczne ośrodki wsparcia, poradnie, infolinie oraz jednostki zajmujące się procedurą „Niebieska Karta” umożliwiającą składanie zawiadomień o występowaniu przemocy i wdrażanie procedur ochronnych[2][3][5][8].

Ofiary mogą zwracać się po pomoc również do psychologów, terapeutów oraz organizacji pozarządowych zajmujących się przeciwdziałaniem przemocy. Istotnym elementem jest też wsparcie otoczenia: sąsiedzi, znajomi lub rodzina mogą zgłosić przemoc odpowiednim służbom nawet anonimowo[2][3][5].

Konsekwentne korzystanie z dostępnych środków i zgłaszanie przypadków przemocy to klucz do skutecznej ochrony i przerwania cyklu przemocy. Wprowadzenie środków zapobiegawczych, takich jak zakazy zbliżania, a także objęcie ofiar specjalistyczną pomocą prawną i psychologiczną, umożliwia podjęcie kroków ku odzyskaniu bezpieczeństwa i godności[2][5].

Podsumowanie

Przemoc domowa pozostaje poważnym problemem społecznym mimo pewnego spadku liczby zgłoszeń w ostatnich latach. Statystyki jednoznacznie wskazują, że najczęstszymi ofiarami są kobiety i dzieci, a przemoc psychiczna dominuje w typach zgłaszanych przypadków. Kluczowe jest szybkie poszukiwanie pomocy oraz korzystanie z dostępnych narzędzi prawnych i wsparcia specjalistycznego. Działania podejmowane przez ofiarę i jej otoczenie mogą skutecznie przerwać cykl przemocy i przyczynić się do ochrony życia oraz zdrowia.

Źródła:

1. https://chfk.pl/przemoc-w-rodzinie-definicja-rodzaje-statystyki-paragrafy/
2. https://www.niebieskalinia.pl/aktualnosci/artykuly-niebieskiej-linii/przemoc-w-rodzinie-w-statystykach-wymiaru-sprawiedliwosci-i-organow-scigania-w-2021-roku-61432022
3. https://stopuzaleznieniom.pl/artykuly/przemoc-w-rodzinie/przemoc-domowa-w-2019-roku-statystyki/
4. https://fdds.pl/_Resources/Persistent/0/e/3/9/0e397c8f31d01856cd8d4a9430e56eade6648565/Diagnoza%20przemocy%20wobec%20dzieci%20w%20Polsce%202023%20FDDS.pdf
5. https://iws.gov.pl/wp-content/uploads/2022/11/IWS_Ostaszewski-P._Przemoc-domowa-w-switle-danych-statystycznych-procedury-_Niebieskiej-Karty_.pdf
6. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/wymiar-sprawiedliwosci/wymiar-sprawiedliwosci/ofiary-gwaltu-i-przemocy-domowej,1,1.html
7. https://kcpu.gov.pl/przemoc/charakterystyka-zjawiska-przemocy-w-rodzinie/
8. https://statystyka.policja.pl/st/wybrane-statystyki/przemoc-domowa